CONTES ET NOUVELLES

Contes d’Yvette Frontenac
Traduits en occitan par Louis DURAND
***

    Aquò’s d’istòrias viscudas i a seissant’ ans dins nostre vilatge o nostra familia, e contadas en francès per Iveta FRONTENAC, ma bèla-sòrre (1925-1998), que foguèt escrivan regionalista, istòrias qu’ai represtidas dins lor emmòlle carcinòl, ambe l’aprovacion dels « ajent-drets ».

***

La pola del papeta

        Lo paire Vernet, mon bel-paire, praticava la gormandiá, dels còps que i aviá, d’un biais plan imprudent. Ne patissiá gaireben cada còp, mas, lèu oblidat, i tornava mai que mai.
    Aicí ne un exemple que poiriguèt quauques jorns una brava jòia de viure !

    Al vilatge, aviam costuma de far çò qu’apelàvem « la piqueta d’estiu ». Quand, jos pomièrs, tombàvan los primièrs fruchs, a mitat madurs e plan verminoses, èran sonhosament amassats, talhats finament, e secats al solelh sus de clissas.
    Mon bèl paire seguissiá aquela costuma : anava a Fijac comprar un parelh de quilòs de rasims secs e un pauc d’acid citric. Botava tot aquò (pomas, rasims e acid) dins un barral dubert al dessùs, e gitava dedins dos o tres ferrats d’aiga bulhenta.
    Tonnèl dubert, laissava confir aquesta mescladissa una pichona setmana. Al cap d’aquel temps, rajava de la canèla una bebenda daurada et petejanta que plasiá a totes.
    Lo paire Vernet, plan golard d’aquesta sòrta de limonada, ne prepausava volontièr als vesins, amb un estrambòrd que rescondiá mal ! « Tenetz ! Tastatz m’aquò » ço disiá cada còp en risent.
    El meteis s’en ofrissiá fòrças rasadas dins la jornada, del temps que travalhava per l’òrt, a l’entorn de l’ostal. Chimava son veire tan devotiosament que fasiá plaser de véser !
    Un jorn, arrivèt dins l’androna de ma mameta, qu’èra sa vesina ; s’arrestèt jol noguièr de la cort, e, aquí, agachava quora d’un panc, quora de l’autre…
    -« Cercatz quicòm, Alfonse ? » demandèt l’aujòla, que lo vesiá de la terrassa.
    -« Figuratz-vos que nos manca una pola. N’aviam quinze : ne demora pas que catòrze : n’i a una qu’es dispareguda dempei tres jorns. »
    -« Se deu trobar dins un coèt  de la granja, çò diguet ma grand. Las polas se sàbon rescondre ! »
    -« Avèm furgat de pertot, amb la femna, e avèm pas trobat res. »
    La pèrda de la pola foguèt lèu botada sul compte del rainal, qu’aviá pas mai a far que d’accorsar las polas !
    Un aprèp-miègjorn, mon bèl paire nos convidèt, ièu e mon òme,  per tastar aquesta famosa piqueta, al pus fresque de la cava.
    Durbiguèt la canèla, emplinèt un veire, e remirèt longament, ambe gormandiá,  la piqueta que petejava dins lo lum de la porta dubèrta. « Quala color ! quala frescor… e quala savor !… ». Mentre que son paire chucava los primièrs glops de la piqueta, mon òme, alçat sus la poncha dels pès, gitèt un uèlh distrach dins lo barral dubèrt… e, d’ausida, s’escridèt :
- Tè, papa, cerques pas ta pola ! L’as aicí !…
- De que ? faguèt son paire coma se una vespa lo fissava.
- Te disi que la pola que cercavas es aicí dins lo barral. Agacha !
Lo paire Vernet aprochèt, l’uèlh e la boca dubèrts ; agachèt, aguèt un raufèl e comencèt a escupir tot çò que sabiá.
- Ò macarèl ! Vau crebar empoisonat !
E aquí, de se plànher e de caïmar tan pietadosament que ma bèla-maire davalèt lèu-lèu de la cosina: “Soi empoisonat ! »  plorèt el en la vesent.
Ieu tanben me clinèri sus la barrica: çò que vejèri me faguèt venir lo vòmit. Remolida, confida dins la mixtura, la pola gargolhanta d’escarenas trempava tranquillament !

Malaut de fàstic, mon bèl paire ne perdèt l’apetís una brava setmana. Puèi, vesent que la santat se manteniá, tornèt prendre fisança, doçament…..
Mas, pensatz, de « piqueta d’estiu »
Ne foguèt pus jamai … question !!!

Un’ istòria de « quatr’oras »
   
    Mon bèl-paire, Alfonse Vernet, èra a l’encòp un brave gromand e un malaut un pauc imaginari, tan caïmaire coma lo de Molière. E plan sovent malaut per çò que gromand !
    Aimava plan, a l’entorn de las quatr’oras, al coèt d’une carrièra de Fijac, se trobar amb un amic qu’aviá pas paur, coma èl, d’un brave còp de forqueta. Totes dos, urós d’aquel encontre, avián lèu fach de dintrar dins un’auberga, al fond d’une vanèla de la vila vièlha.
    Aquí, i aviá totjorn una ostessa plan joiala que semblava los esperar, e que rescaufava còp sec una brava cuèissa de canard, seguida d’un’ ensalada onchuda d’oliva e de polits cabecons plan mofles e plan… flairós ! Puèi un bon cafè alucat d’aiguardent, e « al reveire, al còp que ven ! »… E cadun dintrava a l’ostal, la gaunha roja e lusenta…
Estant que mon bel-paire demorava a Frontenac, i aviá dètz quilomètres a véncer per tornar al vilatge. Tan lèu qu’enforcava la bicicleta, las garras començàvan a patir : cinq quilomètres per montar, çò parièr per davalar, avètz aquí lo travalh !… Al cap de la còsta, Faicelas, que recanava tot çò que podiá de lo veire bufar. Dins la davalada, lo vent, de virada en virada, li glaçava lo còs…
    Arredut, arribava enfin al vilatge. Virava a drecha : al cap del camin, lo cloquièr, morgaire, l’agachava montar. Quand vesiá quauqu’un de l’ostal, tan lèu cridava : « Lo monge, vistament, lo monge (*)… ». Plegat en dos, trigossava la bicicleta fins a l’engard. Lo femna e los tres dròlles l’agachàvan bufar dins l’escalièr sens cap d’emocion.
    Quand foguèri dintrada dins la familha, tardèri pas a conéisser aquel biais de reçaubre lo paire Vernet. Joanton, mon joine bèl-fraire, se permetiá totjorn quauque missantariá : « Alara… aquelas quatr’oras èran bonas ? » Vernet, amaliciat, de respondre tanlèu: « Deuriàs aver vergonha, p… de dròlle ! Veiràs quand seràs vièlh… Anarai pas morir en çò teu ! »
    En montent, tridolava ja de fèbre : n’aviá ben per una brava setmana al lièch, liurat als suènhs atencionats de la bèla-maire, amb l’ajuda de las quitas potingas : tisanas, ventosas, aspirina…
    La brava femna fasiá pas cap de repròchi, esperava la fin de l’auratge. Sabiá ben pro, la paura garça, que de « quatr’oras », n’i auriá encara maitas. Quauques còps, lo mal se complicava d’un pauc de  bronquiti, car nostr’òme, dempèi 14, n’avià pas qu’un palmon,  coma disiá, e la fèbre tardava a lo quitar. Alara, la comedía de Molière començava : « Que soi malaut ! Qual sadol d’aquela vida » se botava a plorar, e d’imaginar lo biais d’en finir. « De que causir ? la poison ? lo fusilh ? la negada ?…E los dròlles que se trufan de ièu ! »
    Un aprèp-miègjorn, ambe la bèla-maire, èrem assetadas davant la fenèstra de la cambra, a far de pelòtas de lana del país. La madaissa, que teniái ambe los dos braces, s’enrotlava doçament dins las mans de la maman. D’aquel temps, nòstre malaut contunhava de caïmar : « Aqueste còp , ne vòli finir ! Soi tròp malurós aiçaval ! Degun me planh ! Ai trobat çò que vau far ! » Aqui, sospirèt longament, puèi anoncèt: « Vau sautar per la fenèstra : los fèrs de la trelha m’asclaran lo cap e tombarai redde dins la cort ».
    Ausissiam sens escotar, mas un’enveja de rire comencèt a me gatilhar. Remiravi la bèla-maire qu’agachava totjorn lo campèstre en virent sa lana, coma s’aviá pas entendut.
    D’ausida, Alfonse alçèt la votz : « Ànem ! Me vau tuar aqueste ser ! »
    Destermenada per aqueste jòc, la maman Vernet passejèt los uèlhs a l’entorn, coma se li cercava quauqua responsa. Lo catalòg de la «Manufacture d’Armes et Cycles de St Etienne » èra dubèrt sus la taula a la paja « Les armes » : la bèla-maire sautèt de la cadièra, arranquèt un fuèlh, pausèt son fusilh de papier sul lièch e comandèt a son òme : « Ten ! As aqui lo fusilh : tua-te donc ! »… Aqueste còp, poguèri pas me reténer de rire !
    Figuratz-vos s’aviá enveja de se tuar !.. Aviam lo temps ! Caliá pas mancar un’autr’ocasion de festejar!  Aital anava la vida… de « quatr’oras » en « quatr’oras »…

(*) lo caufa-lièch


                    Iveta FRONTENAC
            (Contes inédits, revirats per Lois DURAND)



***********


L’adieu del Germain


        La Maria caminava, tot’arraulida dins sa plecha de lana. La rota, drecha, lusissiá jos la luna com’un ríu gelat. Un vent negre a copar lo morre davalava dal Causse e lecava la plana. Mièjanuèit d’aqueste 18 de desembre anava pas tardar a sonar.
    Aviá bel far per preissar lo pas, la Maria èra tota frejolum. La calor qu’aviá cargada a la vilhada s’en anava a cada pas dins las ventadas de l’ivèrn. La Maria languissiá de tornar trobar la tebesa del seun’ostal. A quatre pas davant, los esclòps de son òme, lo Lois, e los de la Suzeta, una dròlla de 20 ans, sonavan sus l’asfalt, preissats d’arribar.
    En caminent, la Maria tornava viure los pichots plasers d’aquela serada de denosilhatge : la canson de las malhocas, las istòrias a far paur, las colhonadas dels joves, e, per fenir, lo pastisson tan gostós de l’Elisa qu’aviá regalat tot lo monde… Pendent tres oras, avián denosilhat a l’entorn de las taulas, dins la bòria del Mas de Cònes, e la Maria pensava als sacs de nogals, confles d’òli : «  Ne van emplinar de bombonas ambe tot aquò ! » …
    Los tres parelhs d’esclòps contunhavàn de sonar sus la rota, redde de fred. La Maria, l’uèlh sus las doas ombras davant èla, aperceguèt quauqu’un que veniá a lor encontre. L’òme crosèt lo Lois e la Suzeta, pùei passèt, silenciós, lo long de la paret del camin de fèr. Lo paire e la filha, coma se s’èran pas trajats de res, contunhèron a far petar los esclòps, l’esquina plegada jol vent glaçat.
    Lo personatge misteriós arribèt al ras de la Maria… Semblava jove, e tanlèu, de lo veire, la Maria s’estrementiguèt. Quand foguèt gaireben a la tocar, l’òme plantèt sos uèlhs dins los seunes, longament… puèi s’avaliguèt, furtìu e silenciós.
    La Maria demorèt aqui estabosida : « Çaquelai, agachar lo monde d’aquel biais ! » Puèi, tanlèu, se diguèt : « Se sabiái pas lo Germain presonièr en Alemanha, auriái cregut qu’èra èl ! Quala semblança ! » Preissèt lo pas per rejùnher los dos que marchàvan davant.
    -Avetz pas vist aquest òme ?
    -Qual òme ? faguèron lo Lois e la Suzeta, susprès .
  -E ben, lo que venem de crosar, qu’es passat lo long de la paret. Semblava mon fraire Germain.
-Repàpias, paura maire, çò diguèt la Suzeta, en se trufent d’èla. Agacha darrèr tu : i a pas degun !
    La Maria se virèt : res, pas un’ombra, sonque la rota, blanca del clar de luna. Triste e sonhosa, la Maria se ramponava a sa vertat : quauqu’un veniá de passar, que l’aviá escrutada longament, de segur. Se tornèron trufar d’éla, parlèron del vin blanc qu’aviá begut a la vilhada. La paura femna diguèt pus res, e dintrèron  a l’ostal.
▫▫▫▫▫▫

Aqui çò que nos contèt la Maria, l’endeman a la vilhada, en tricotent al canton de ma grand. Òm la sentiá inquieta. Disiá, coma per èla sola : « Era lo visatge de mon fraire, ne soi segura ». Suzeta alçava las espatlas, e Lois repotegava de las falordisas de la femna. La Maria, èla, èra tota desaviada, ansiosa d’èstre sens novèlas del presonièr. Que deveniá, tan luènh d’éla, aquel frairon, aquel cacha-niuc qu’aviá abalit coma son enfant ? E pas cap de letra dempèi sièis setmanas !
Quauques jorns passèron, laborioses, al vilatge. La Maria anava per las bòrias, los matins florits d’aubièra, per ajudar a tuar porcs e aucas grassas, car l’ivèrn èra avançat.
    Un sèr, ma grand vesèt arribar sa vesina, ploradissa, un papièr dins la man, que porgiguèt a ma grand :
Soldat CHASTANG Germain, Stalag N°10
décédé pneumonie le 18 décembre 1943 à 23h50
    « M’èri pas trompada, plorèt la Maria. Acò’s ben mon fraire que venguèt sus la rota aquela nuèit, a l’ora que moriguèt. Sabiái qu’èra él. »
    Aquelas paraulas dolorosas, degun n’aguèt pas jamais lo còr de las desmentir.


                Ivèta FRONTENAC (revirat per Lois DURAND)


**********


Marius e la femna roja

    Ara n’i a un briu, demorava a Frontenac, sol dins un ostalon a l’escart del vilatge, un crosaire que s’apelava Felipe Doucet. Eri jove, e l’ai totjorn conegut vièlh.  Lo vièlh Felipe, donc, s’èra sovengut sul tard qu’aviá un filh endacòm sus la terra del bon Dieu. Felipe l’aviá fach cercar pels gendarmes, qu’avián finit per lo trobar…  sabi pas’n d’ont dins lo departament.
    A 30 ans passats, ambe son missant veston e son quequejament, Marius - èra son nom - abandonava per totjorn lo fotut trabalh de vaquièr, la palhada dels estables, las sopas engoladas ambe lo can, per abitar l’ostalon leprós del paire.
    Aquí, barlinga-barlanga, avián vivotejat de quauques missants trabalhs dins las bòrias, d’un trauc al cementèri (mas lo monde se preissàvan pas de morir !), d’un toril de ceba que lo vièlh padenava dins mai de fum que de fuòc !
    La maire, Marius n’en coneissiá pas lo quite nom. De còps que i a, lo crosaire, chuquent la pipa e rasclent la gòrja, semblava somiar e parlava tot sol de « la vièlha pèl »… Ne disiá pas jamai mai… fins al jorn que moriguèt, per estrenar lo trauc nève que cavèt lo dròlle…
    D’ara enlà, Marius demorava lo mestre de la barraca. Lo vièlh aviá laissat quauquas pelhas : èra vestit per quauque temps. Comencèt alara per Marius lo mestièr de jornalièr. A 40 ans, crenhá pas degun.
    Los bordièrs li laissàvan pas cap de pausa. Lo solelh èra pas levat que partiá pels camins dins la bòria que l’esperava. Laissava totjorn pòrta dubèrta : i aviá pas res a panar ! Dintrava a la nuèch, lo còs adolorit de copar de lenha, de missonar o de fòire una vinha magra ramponada a un costal, ont lo solelh aviá lèu fach de beure la susor !
    Sens cap de lum, tirava las sabatas, tombava su la palhassa e tardava pas a roncar fins a las primièras lusors de l’alba. Lèu preste per una quinzenada d’oras defòra, tornava partir, plan content a l’idèia de manjar un bocin de salcisson dins la cosina d’una bòria, e de beure braves còps d’una vinassa que li mesuràvan pas… pas pro !
    De beure lo vin coma d’aiga mena un jorn o l’autre a l’espital: çò qu’arribèt ! Calguèt durbir lo ventre, per ne tirar quicòm que li manlevèt çò que li demorava de joinessa e de coratge. Una brava mesada foguèt pas de rèsta per barrar lo trauc que li avián fach. Alara, de que far d’aquel temps ? Demorar a la finèstra per agachar passar las autos ?… A viure aital, Marius i ganhèt de mans de mort ! Sens comptar que, mal petassada, la plaga contunhava mai o mens de rajar, e lo medecin de repotegar quand lo vesiá : « S’aviás pas tan pipat de vin e d’aigardent !… pòdi pas te laissar partir aital ! »
    Mas tot a una fin. Marius tornèt al vilatge, blanc com’una endévia, amb lo ventre sarrat dins un bendatge malgraciós que li fasiá malícia : « Lo te cal pas tirar de sièis meses » aviá ordenat lo metge. Tanben, per distraire la convalescéncia, e perqué caliá pas forçar, aviá començat las visitas a l’aubèrga de la Blanca a Larròca. La brava femna li trempava la sopa, amb’un’assietada de fricòt, contr’una pèça d’un escut, quauques còps, quand aviá tocat lo secors de la comuna.

Un jorn qu’anava a l’aubèrga, a bicicleta, arribava a la virada de las Peyrugas, quand una veitura roja gisclèt en fàcia com’un diable e passèt tan prèp d’èl que, espaurugat, ne tombèt dins lo valat, acompanhat d’un rire de femna a glaçar la sang. Arribat a Larròca, ensajèt ben de contar son malur als belotaires de l’aubèrga, que, avètz comprès, se trufèron d’èl : « Un’auto roja menada per una femna roja ? e que te vòl espotir ? Repàpias, paure colhon. Beu un còp de vin, aquò te passará !
    Non, aquela paur li passará pas. Dempèi aquel jorn, en causa d’èla, la gusa roja coma fuòc d’ifèrn, la vida del Marius foguèt pas qu’una cachavièlha. Cada còp que voliá anar a Larròca, tardava pas a crosar l’auto roja. La paur l’atrapava a dos endrechs : al ventre, que se sarrava tan que podiá quand vesiá aqueste tròs de mostre dressat sul la rota ; e al còr, que semblava crebar lo pitre per sautar defòra. Quand lo mostre s’èra avalit, demòrava pas qu’un espavent remolit e tremolent.
    Alara, quitent lo monde dels vivents, Marius dintrava s’entraucar a l’ostal, tan lèu que podiá, boca dubèrta e uèlhs exorbitats, trigossent la bicicleta ambe çò que li demòrava de fòrça. Embarrat dins la missanta cabana perduda al fond del vilatge, al cap d’un camin encara pus missant, s’amaisava doçament, tornent trobar un pauc de la saliva dispareguda : « Uèi, ai encara escapat, mas deman ? »
    Li caliá ben una dotzena d’oras per reviscolar, amai mai s’aviá sentit la mòrt al ras de la pèl, aquesta mòrt que portava amb’èl lo mostre roje menat per l’ogressa vestida de roje al recanament d’infèrn. Lo quequejament lo preniá :
    « Ánem que... qu’es aquò que…que m’arriba, e perqué a ièu ? perqué me vòl far morir, aque…que…quela garça de femna, cada còp que…que vòli sortir, cada còp qu’ai enveja de manjar, de beure, de rire, de parlar, ca…ca…cada còp que vòli anar a l’aubèrga de la Blanca, a Larròca. »
Non, pas cada còp, pr’aquò ! De còps, se passava pas res su la rota. Mas los que lo vèsián bescairar sus la bicicleta se pènsavan : Tè, aqui lo Marius qu’a chucat de bon’ora ! Quala maganha d’èstre escarnit aital, per los que, n’a gaire, l’aimavan ben, abans… la femna roja ! Ara, degun ne vòl, cap de bordièr que lo prègue. Lo sol trabalh que li demòra, sens cap de reprochi ni de gelós, aquò’s lo de crosaire, eiretatge del paire.
    Marius n’a un sadol d’aver paur. Uèi a un’idèia : cal borrolar las cartas. « Macarèl, perqué i ai pas pensat pus lèu ? D’ara enlà, enluòc de davalar a Larròca, partirai de l’autre pan : montarai a Faicèlas. M’estonariá qu’aquela puta de femna roja li me tròbe ».
Faicèlas es amont, pausat sus son ranc blanc. « E puèi, i a l’aubèrga de Josèp; serai tranquille per manjar la sopa dins un coèt de la sala. » Tanlèu dich, tanlèu fach. D’una garra nerviosa, a enforcat lo bicicleta e monta pels bòsces ; arriba al Pas de la Biga, davala a Possard. La rota s’es aplanada. Aqui la Gravilla, amb sos ostals nèves. Li sem gaireben, a Faicèlas. Lo Josèp, amb la sopa, li servirá ben un tròs de salcisson e un talhon de pastís-fred : a de que pagar ! Aval, la « roja » podrà totjorn l’esperar sus la rota !
Marius es arribat sul fieiral del Batut, dubèrt als quatre vents. A drecha, lo trauc prigond devèrs l’Olt. En fàcia, lo vilatge, la glèisa e los ostals pausats sul ròc. A esquèrra… un brave còp de martèl dins lo pitre : « Ánem que mi,mi,mi, miladiou ! Aquò’s pas possible ! » Aval, al fond de la plaça, un’auto que rogueja e bordoneja al solelh… e que s’avança doçament devèrs èl, segura de téner sa presa. E la femna que recana, l’eissarpa roja al vent !
Marius es aqui, boca dubèrta : la cachavièlha que tòrna ! Aquela puta de mostre l’esperava aicí ! Consí a fach per crosar encara son camin ?
La colèra l’atrapa d’un còp. Ne cal fenir amb aquel missant sòmi. Marius espèra, las doas mans sarrent lo guidon. L’auto s’apròcha : s’arrestarà pas ! L’agacha venir, s’enreddit. D’ausida, Marius se bòta a bramar : « Garça de femna, me laissaràs pas tranquille !» La creatura a un sorire crusèl. « Ah ! aquò’s aital ? E ben, contunha d’avançar : te vau far veire quicòm de polit ! » Vira la bicicleta e ardit ! rotla devèrs lo trauc. Vira lo cap : l’auto es totjorn darrèr.
Marius a pas quitament lo temps de veire lo riban clar de la rivièra, aval al fond. Braces grand duberts, amb una terrible bramadissa de victòria, Marius s’es envolat…
    Solas, las graulas de l’embauç vejeron un’ombra que passava……….

∞∞∞∞∞∞∞∞∞∞

    Lo conse s’es penchat sus aquel molon de pelhas esquissadas pel vent e la pluèja, que los dròlles an trobat. « Aquò’s ben èl, aquò’s ben Marius. Reconèissi las sabatas que li donèri. Lo paure diable ! Los gòrbs l’an gaireben acabat ! Mas consí es vengut morir dins aquestes bartasses ? E dempèi quand ?
    Deman, l’enterrarem dins lo cementèri nève. Serà la primièra pratica del novèl crosaire. »


                        Iveta FRONTENAC
                    (revirat per Lois DURAND)





[ Accueil | Biographie | Romans | Extraits | Chansons Poèmes | Contes et nouvelles | Infos ]